Podstawowe pojęcia

Błędnik

Błędnik w mowie potocznej, a nawet w terminologii medycznej, jest w uproszczeniu utożsamiany z obwodowym narządem równowagi. W rzeczywistości błędnikiem nazywamy najgłębiej położoną część ucha, czyli ucho wewnętrzne i możemy w nim wyróżnić błędnik przedsionkowy (będący podstawowym elementem układu równowagi) i błędnik ślimakowy (stanowiący zasadniczą część narządu słuchu). Błędnik jest położony w obrębie piramidy kości skroniowej i zbudowany jest z części zewnętrznej zwanej błędnikiem kostnym oraz położonego wewnątrz niego błędnika błoniastego.

Błędnik kostny złożony jest z trzech części:

ślimaka
przedsionka
trzech kanałów półkolistych: przedniego (zwanego też górnym), bocznego (inaczej poziomego) i tylnego.

Wnętrze struktur błędnika kostnego pokryte jest okostną i wypełnione płynem zwanym przychłonką (perylimfą).

Wewnątrz błędnika kostnego znajduje się błędnik błoniasty, który kształtem odzwierciedla kształt błędnika kostnego i złożony jest z analogicznych struktur:

przewodu ślimakowego zwiniętego spiralnie w obrębie ślimaka (części błędnika kostnego)
woreczka i łagiewki (czyli tzw. narządów otolitowych), które mieszczą się w przedsionku
trzech przewodów półkolistych (znajdujących się wewnątrz jednoimiennych kostnych kanałów półkolistych)

oraz

-przewodu śródchłonki, który łączy się z woreczkiem i łagiewką i opuszcza wnętrze błędnika kostnego i piramidy kości skroniowej leżąc w kanaliku kostnym zwanym wodociągiem błędnika, kończąc się na tylnej powierzchni piramidy workowatym rozszerzeniem zwanym workiem endolimfatycznym.

Wszystkie powyższe części błędnika błoniastego wypełnione są płynem (różniącym się właściwościami od perylimfy) zwanym śródchłonką (endolimfą).

Bardziej szczegółowa anatomia poszczególnych części błędnika omówiona będzie w innych miejscach bazy wiedzy. Jest ona dość skomplikowana, lecz jej znajomość jest kluczowa dla zrozumienia patogenezy wielu chorób narządu równowagi.

Otolity

Otolity (inaczej otokonia), czyli kamienie błędnikowe, to mikroskopijnej wielkości kryształki zbudowane głównie z węglanu wapnia i elementów białkowych, które są prawidłowo obecne w błędniku, gdzie spełniają ważną funkcję fizjologiczną u każdego z nas. Ludzkie otolity mają średnicę od 3 do 30 um (czyli 0.003- 0.03 mm), a więc są niewidoczne gołym okiem i niedostępne dla współczesnej diagnostyki obrazowej, takiej jak TK lub MR.

W warunkach fizjologicznych otolity znajdują się w tzw. narządach otolitowych błędnika, do których należą woreczek i łagiewka. Na bocznej ścianie woreczka znajduje się pionowo ułożona plamka woreczka, a na dnie łagiewki leży poziomo umieszczona plamka łagiewki. Obie plamki pogrywa zbudowana z galaretowatej substancji błona otolitowa, do której przyklejone są bardzo liczne i gęsto upakowane otolity. Łącznie stanowią one znaczną masę, o sporej bezwładności. Dzięki temu przy pochylaniu ciała lub podczas działania przyspieszenia liniowego siła ciążenia lub siła bezwładności powoduje wychylenie błony otolitowej, które jest rejestrowane przez znajdujące się pod spodem wyspecjalizowane komórki włoskowate. Narządy otolitowe są zatem receptorami wrażliwymi na działanie siły ciążenia oraz przyspieszeń liniowych.

Bardzo powszechnym zjawiskiem jest odrywanie się otokoniów od błony od galaretowatej błony, w której są zatopione. Oderwane otolity (pojedyncze lub w większych skupiskach) mogą następnie poruszać się swobodnie w endolimfie, czyli cieczy wypełniającej łagiewkę i połączone z nią przewody półkoliste (zamknięte w kostnych kanałach półkolistych). Kiedy otolity dostają się do światła jednego lub większej liczby kanałów półkolistych, powodują nieprawidłową stymulację znajdujących się w kanałach receptorów i stają się przyczyną występowania tzw. zaburzeń otolitowych, w tym łagodnych położeniowych zawrotów głowy.

W związku z brakiem możliwości obrazowania mikroskopijnej wielkości kryształków wewnątrz struktur ucha wewnętrznego, jednym sposobem na określenie lokalizacji otolitów przemieszczonych z łagiewki do kanałów (a ściślej przewodów) półkolistych jest obserwacja oczopląsu występującego u chorego podczas wykonywania poszczególnych prób położeniowych.

Patogeneza

Nauka zajmująca się badaniem mechanizmu powstawania i rozwoju choroby. W odróżnieniu od etiologii nie zajmuje się określeniem czynnika, który wywołuje chorobę, ale mechanizmów, za pomocą których ten czynnik ją wywołuje.

Równowaga

Równowaga ciała jest dla człowieka zdrowego czymś oczywistym. Z faktu, że jej utrzymanie jest wynikiem wielu bardzo skomplikowanych procesów zachodzących w naszym ciele, zwykle zdajemy sobie sprawę dopiero wtedy, gdy równowaga zaczyna szwankować. Równowagę możemy określić jako zdolność do utrzymania środka ciężkości w obrębie czworoboku podparcia(czyli pola powierzchni, na którym stoimy, zawartego pomiędzy linią łączącą obie pięty, brzegami zewnętrznymi stóp oraz linią przechodzącą przez końce paluchów obu stóp). W symetrycznej pozycji stojącej na obu nogach punkt ciężkości ciała powinien padać w okolice środka czworoboku podparcia. Równowagę można podzielić na statyczną (przy nieruchomych punktach podparcia) i dynamiczną (podczas ruchu, kiedy punkty podparcia są zmienne).

Układ równowagi

Skomplikowany system struktur anatomicznych połączonych jeszcze bardziej złożoną siecią wzajemnych interakcji, których wspólną funkcją jest utrzymanie prawidłowego stanu równowagi w zmieniających się warunkach otoczenia nazywamy układem równowagi (niekiedy określany jest też jako układ przedsionkowy). Prawidłowo funkcjonujący układ równowagi umożliwia nam zachowanie pełnej ostrości wzroku podczas ruchów głowy, utrzymywanie orientacji ciała względem siły ciążenia, precyzyjną detekcję kierunku i prędkości ruchu ciała oraz odruchowe dostosowywanie napięcia mięśni i postawy ciała do zmieniających się warunków zewnętrznych i aktywności ruchowej.

W ogólnym zarysie układ równowagi składa się z 4 elementów:

narządu przedsionkowego (błędników, a dokładniej narządów przedsionkowych, które połączone są z pniem mózgu nerwami przedsionkowymi)
układu czucia głębokiego (czyli proprioceptywnego, który poprzez nerwy czuciowe a następnie rdzeń kręgowy i pień mózgu niesie do móżdżku informacje o położeniu ciała pochodzące z receptorów w stawach, ścięgnach i mięśniach)
narządu wzroku (który poprzez nerwy wzrokowe i struktury drogi wzrokowej w obrębie mózgowia dostarcza do pnia mózgu informacje wzrokowe potrzebne do kontroli ruchów gałek ocznych i postawy ciała)
ośrodkowego układu nerwowego (głównie móżdżku i pnia mózgu), który otrzymuje z pozostałych elementów układu równowagi informacje, analizuje je i przetwarza, a także wysyła informacje zwrotną do mięśni odpowiadających za ruchy gałek ocznych i postawę ciała co pozwala utrzymać równowagę w zmieniających się warunkach. Ośrodki pniowe i móżdżek, jak i cały układ równowagi podlegają też kontroli nadrzędnych ośrodków w korze mózgowej, wskutek czego w proces utrzymania równowagi, oparty głównie na mechanizmach odruchowych, zaangażowana może być również nasza świadomość.