Informacje ogólne
Zawroty głowy to pojęcie niejednoznaczne. Mieszczą się w nim rozmaite odczuwane przez chorych nieprzyjemne doznania dotyczące szeroko pojętej równowagi. Może to być np. złudzenie ruchu otoczenia (kołowego czy liniowego) lub własnego ciała względem otoczenia (są to tzw. zawroty układowe). Często jednak zawrotami chorzy nazywają uczucie niestabilności, ogólnego osłabienia, wrażenie pływania w głowie, odrealnienia, kołysania, falowania podłoża, popychania i inne trudne do sprecyzowania doznania (tradycyjnie zwane zawrotami nieukładowymi). Zawroty mogą trwać sekundy, minuty, godziny lub dni, a nawet utrzymywać się nieprzerwanie przez wiele miesięcy lub lat. Sprecyzowanie charakteru dolegliwości, ich czasu trwania, a także czynników nasilających objawy, jest istotne przy zbieraniu wywiadu z chorym i często ukierunkowuje diagnostykę.
Zawrotom często towarzyszą zaburzenia równowagi, czyli trudność w utrzymaniu środka ciężkości ciała w środku tzw. czworoboku podparcia. Mogą one być jedynie subiektywne, kiedy to nie stwierdza się odchyleń w badaniu przedmiotowym, a jednak chory skarży się na uczucie niestabilności i lęk przed upadkiem. Najczęściej jednak w trakcie badania chorego można wychwycić nieprawidłowości w funkcjonowaniu jednego lub więcej elementów układu równowagi.
Zaburzenia równowagi najczęściej współistnieją z jakąś formą zawrotów głowy, jednak istnieje grupa pacjentów, którzy negują jakiekolwiek zawroty i skarżą się jedynie na trudności w utrzymaniu równowagi lub zachwiania podczas chodzenia lub podczas bardziej złożonej aktywności ruchowej. Takie objawy mogą sugerować raczej przyczynę ośrodkową (neurologiczną) niż obwodową (błędnikową).
Szacuje się, że zawroty dotyczą przynajmniej 10-20% populacji ogólnej. Częstość ich występowania wzrasta z wiekiem – dotyczy przynajmniej 30% osób po 65 roku życia. Są też trzecim co do częstości objawem zgłaszanym lekarzom przez dorosłych pacjentów na całym świecie. Zawroty są jedną z częstych przyczyn upadków i urazów. Nierzadko stanowią też przyczynę absencji chorobowych. Jest to zatem niezwykle istotny problem społeczny w skali całego świata.
Lista schorzeń mogących powodować zawroty głowy jest bardzo długa. Ich diagnostyka często bywa trudna i czasochłonna. Interdyscyplinarny charakter zaburzeń układu równowagi utrudnia koordynację opieki i współpracę pomiędzy poszczególnymi specjalistami. Brakuje też w Polsce spotykanych w wielu krajach zachodnich interdyscyplinarnych centrów diagnostyczno-terapeutycznych, w których przedstawiciele różnych dziedzin medycyny wyspecjalizowani w zakresie zawrotów głowy, pracują w jednym zespole. Badania statystyczne wskazują jednoznacznie na bardzo dużą skuteczność tego rodzaju referencyjnych placówek, zwłaszcza w rozwiązywaniu skomplikowanych i trudnych diagnostycznie problemów klinicznych. Należy też wspomnieć w tym miejscu o ciągle zbyt niskiej wykrywalności zaburzeń otolitowych, które są najczęstszą organiczną przyczyną zawrotów głowy, a przy tym dobrze poddają się leczeniu.
Dziedzina medycyny zajmująca się zaburzeniami układu równowagi, których jednym z podstawowych objawów są zawroty głowy, nazywana jest neurootologią (lub inaczej otoneurologią). W obszarze jej zainteresowania leży bowiem zarówno obwodowa część narządu przedsionkowego (błędniki i nerwy przedsionkowe), która tradycyjnie przynależy do otolaryngologii, jak też jego część centralna (obejmująca liczne struktury ośrodkowego układu nerwowego, głównie zlokalizowane w obszarze pnia mózgu i móżdżku), stanowiąca domenę neurologów, a nawet psychiatrów. Neurootologia nie doczekała się jednak jak dotąd statusu odrębnej specjalności lekarskiej (choć istnieją m.in. w Polsce specjalności poświęcone nawet jednej tylko jednostce chorobowej, jak np. diabetologia, czy hypertensjologia), a zajmujący się nią lekarze zmuszeni są do zdobywania wiedzy we własnym zakresie.
